Đổi mới phương pháp: vì học sinh hay vì hồ sơ?

 Khi câu hỏi xuất hiện trong chính mỗi giờ dạy

Có một thời gian, trước mỗi tiết học, tôi không còn tự hỏi “học sinh hôm nay cần gì?”, mà lại băn khoăn nhiều hơn về việc “tiết này có đổi mới chưa?”, “cách làm này có đủ khác không?”, “ghi vào hồ sơ có ổn không?”. Những câu hỏi đó xuất hiện rất tự nhiên, đến mức tôi không nhận ra mình đang bị cuốn vào một vòng xoáy quen thuộc.

Chỉ đến khi nhìn lại hiệu quả thực sự của giờ dạy, tôi mới đặt ra một câu hỏi lớn hơn: mình đang đổi mới phương pháp vì học sinh, hay vì hồ sơ?

Khi đổi mới trở thành một yêu cầu phải đáp ứng

Đổi mới phương pháp là một chủ trương đúng và cần thiết. Nó giúp giáo viên tránh lối dạy cũ kỹ, tạo thêm cơ hội để học sinh tham gia tích cực hơn. Tuy nhiên, trong thực tế, đổi mới đôi khi được nhìn nhận như một yêu cầu bắt buộc phải thể hiện rõ ràng.

Khi đó, giáo viên dễ rơi vào tâm thế “phải có đổi mới cho mỗi tiết”, bất kể nội dung bài học hay đặc điểm lớp học có thực sự cần hay không. Đổi mới dần dần không còn xuất phát từ nhu cầu của học sinh, mà từ áp lực hoàn thành các tiêu chí đánh giá.

Áp lực hồ sơ làm giáo viên mệt mỏi

Đổi mới nhìn từ góc độ hồ sơ

Hồ sơ dạy học cần sự rõ ràng, dễ kiểm chứng. Vì vậy, những yếu tố đổi mới dễ nhìn thấy thường được ưu tiên: hình thức tổ chức mới, hoạt động mới, cách trình bày mới. Những điều này có thể ghi chép, mô tả và minh chứng tương đối thuận lợi.

Trong khi đó, những đổi mới mang tính tinh tế hơn – như thay đổi cách lắng nghe học sinh, điều chỉnh nhịp dạy hay tạo cảm giác an toàn cho lớp học – lại khó thể hiện trong hồ sơ. Điều này khiến giáo viên vô thức tập trung nhiều hơn vào những gì “ghi được”, thay vì những gì “học sinh cần”.

Khi học sinh không phải là trung tâm của sự đổi mới

Có những tiết học mà giáo viên đưa vào rất nhiều hoạt động mới, nhưng học sinh lại tỏ ra mệt mỏi. Các em làm theo yêu cầu, hoàn thành nhiệm vụ, nhưng không thực sự hào hứng. Khi hỏi lại, nhiều em chỉ nhớ hoạt động chứ không nhớ nội dung chính của bài học.

Những lúc như vậy, tôi nhận ra rằng đổi mới phương pháp chưa chắc đã đồng nghĩa với nâng cao chất lượng học tập. Nếu sự đổi mới không dựa trên nhịp học và khả năng tiếp nhận của học sinh, nó có thể trở thành gánh nặng thay vì động lực.

Đôi khi học sinh khong phải là trung tâm của đổi mới

Đổi mới vì học sinh thường diễn ra âm thầm

Khi đổi mới xuất phát từ học sinh, nó thường không quá ồn ào. Đó có thể chỉ là việc giảm bớt một hoạt động để học sinh có thêm thời gian suy nghĩ. Đó có thể là việc thay đổi cách đặt câu hỏi để khuyến khích nhiều em tham gia hơn.

Những đổi mới này không phải lúc nào cũng dễ nhận thấy từ bên ngoài, và càng khó thể hiện trong hồ sơ. Nhưng chúng lại tạo ra những thay đổi rõ rệt trong thái độ học tập và mức độ tiếp thu của học sinh.

Sự khác biệt giữa đổi mới “để dạy” và đổi mới “để học”

Qua trải nghiệm của mình, tôi nhận ra có một ranh giới khá rõ giữa hai kiểu đổi mới. Đổi mới “để dạy” thường tập trung vào cách giáo viên thể hiện: tổ chức thế nào, sử dụng phương tiện gì, trình bày ra sao. Trong khi đó, đổi mới “để học” tập trung vào trải nghiệm của học sinh: các em có hiểu không, có tham gia không, có thấy thoải mái không.

Khi giáo viên đổi mới “để dạy”, tiết học có thể trông rất sinh động. Nhưng khi giáo viên đổi mới “để học”, hiệu quả lại thể hiện ở sự tiến bộ bền vững của học sinh, dù hình thức bên ngoài có thể không quá nổi bật.

Khi giáo viên bắt đầu tự hỏi lại mục đích của mình

Có một giai đoạn, tôi chủ động tự hỏi trước mỗi tiết dạy: đổi mới này mang lại điều gì cho học sinh? Nếu không trả lời được câu hỏi đó, tôi sẵn sàng giữ lại cách dạy cũ, miễn là nó vẫn hiệu quả.

Cách đặt câu hỏi này giúp tôi giảm áp lực phải đổi mới liên tục. Thay vào đó, tôi tập trung hơn vào việc quan sát phản ứng của học sinh và điều chỉnh khi cần thiết. Dạy học trở nên nhẹ nhàng hơn, và tôi cũng cảm thấy chủ động hơn trong vai trò của mình.

Áp lực đổi mới làm giáo viên thêm mất phương hướng

Hồ sơ nên phản ánh thực tế, không chi phối thực tế

Hồ sơ dạy học là cần thiết để ghi nhận quá trình và nỗ lực của giáo viên. Nhưng nếu để hồ sơ chi phối cách dạy, giáo viên rất dễ rơi vào trạng thái “làm cho đủ” hơn là “làm cho tốt”.

Theo tôi, hồ sơ nên là kết quả của quá trình dạy học thực chất, chứ không nên trở thành lý do khiến giáo viên phải thay đổi cách dạy một cách gượng ép.

Đổi mới cần sự linh hoạt và lựa chọn

Không phải lúc nào đổi mới cũng là thay đổi hoàn toàn phương pháp. Đôi khi, đổi mới chỉ đơn giản là dừng lại đúng lúc, lắng nghe học sinh nhiều hơn, hoặc cho phép lớp học diễn ra chậm hơn kế hoạch ban đầu.

Khi giáo viên hiểu rằng đổi mới là một lựa chọn, không phải nghĩa vụ, họ sẽ sử dụng nó đúng lúc và đúng chỗ hơn.

Đổi mới phương pháp chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó phục vụ việc học của học sinh. Nếu đổi mới chỉ để làm đẹp hồ sơ, nó sẽ sớm trở thành gánh nặng cho cả giáo viên và học sinh.

Khi giáo viên dám đặt câu hỏi “vì ai” trước mỗi sự thay đổi, họ sẽ tìm được sự cân bằng cần thiết giữa yêu cầu bên ngoài và nhu cầu thực tế của lớp học. Và chính trong sự cân bằng đó, việc đổi mới mới phát huy đúng giá trị của nó.

Dạy học tốt đôi khi là dám làm chậm lại