Khi tôi nhận ra mình đang dạy quá nhanh so với học sinh

Một cảm giác rất quen nhưng dễ bị bỏ qua

Có một thời gian, tôi luôn kết thúc tiết học đúng giờ, thậm chí sớm hơn kế hoạch. Nội dung truyền đạt đủ, hoạt động triển khai trôi chảy, bảng viết gọn gàng. Nhìn lại giáo án, mọi thứ đều “đúng”. Thế nhưng, trong những ánh mắt học sinh cuối giờ, tôi cảm nhận được một điều gì đó chưa ổn.

Các em vẫn ngồi đó, nhưng không phải tất cả đều theo kịp. Một vài em im lặng, một vài em làm theo bạn bên cạnh, một vài em nhìn bảng nhưng ánh mắt trống rỗng. Lúc ấy, tôi vẫn nghĩ đơn giản: “Có lẽ các em cần thêm thời gian”.

Chỉ đến khi nhìn lại cả quá trình dạy học của mình, tôi mới nhận ra một sự thật mà trước đó chưa từng nghĩ tới: tôi đang dạy quá nhanh so với học sinh.

Khi tốc độ của giáo viên không phải là tốc độ của lớp học

Giáo viên, sau nhiều năm đứng lớp, thường có một nhịp dạy riêng. Nhịp đó được hình thành từ kinh nghiệm, từ sự quen thuộc với nội dung, từ mong muốn hoàn thành chương trình đúng tiến độ. Nhịp dạy ấy, nếu không để ý, rất dễ trở thành “chuẩn mực” mà giáo viên vô thức áp đặt lên học sinh.

Trong khi đó, học sinh – đặc biệt là học sinh tiểu học – lại có nhịp tiếp nhận hoàn toàn khác. Các em cần thời gian để quan sát, suy nghĩ, thử sai và hiểu dần. Khi nhịp dạy của giáo viên nhanh hơn nhịp học của học sinh, khoảng cách bắt đầu hình thành.

Khoảng cách ấy không thể hiện ngay lập tức. Nó xuất hiện rất âm thầm, qua những biểu hiện nhỏ: học sinh làm bài chậm hơn, trả lời máy móc, hoặc chỉ làm theo bạn mà không thật sự hiểu.

Khi tốc độ của giáo viên không phải là tốc độ của lớp học

Những dấu hiệu đầu tiên cho thấy tôi đang “đi trước” học sinh

Ban đầu, tôi không nhận ra mình đang dạy nhanh. Tôi chỉ thấy một số biểu hiện lặp đi lặp lại trong lớp:

• Khi đặt câu hỏi, chỉ một nhóm nhỏ học sinh phản hồi nhanh, còn lại im lặng
• Khi chuyển sang nội dung mới, nhiều em vẫn đang loay hoay với phần trước
• Một số học sinh hoàn thành bài rất sớm, trong khi một số khác chưa biết bắt đầu từ đâu

Lúc ấy, tôi thường cho rằng đó là sự chênh lệch trình độ thông thường. Nhưng càng quan sát kỹ, tôi càng thấy một điểm chung: tôi luôn là người quyết định khi nào lớp học “đã xong”, chứ không phải học sinh.

Áp lực hoàn thành khiến giáo viên dễ tăng tốc

Một trong những nguyên nhân khiến tôi dạy nhanh hơn học sinh là áp lực vô hình về tiến độ. Chương trình học có khung thời gian rõ ràng. Mỗi tiết học đều có nội dung cần hoàn thành. Nếu một phần kéo dài quá lâu, giáo viên dễ lo lắng rằng sẽ “không kịp chương trình”.

Chính nỗi lo đó khiến tôi có xu hướng thúc đẩy tiết học đi nhanh hơn. Tôi cắt ngắn thời gian chờ đợi, giảm thời gian suy nghĩ của học sinh, chuyển nhanh sang phần tiếp theo khi thấy lớp đã có một vài em hiểu bài.

Nhưng tôi quên mất rằng, một vài em hiểu không đồng nghĩa với cả lớp đã sẵn sàng.

Áp lực hoàn thành khiến giáo viên dễ tăng tốc

Khoảnh khắc khiến tôi dừng lại và nhìn khác đi

Có một tiết học, khi yêu cầu học sinh thực hiện một nhiệm vụ quen thuộc, tôi nhận ra nhiều em lúng túng hơn bình thường. Khi hỏi lại, một học sinh nói rất nhỏ: “Cô ơi, con chưa kịp hiểu”.

Câu nói ấy không hề trách móc, nhưng nó khiến tôi chững lại. Tôi nhận ra rằng, trong lúc mình đang cố gắng “đi đúng tiến độ”, một số học sinh đã bị bỏ lại phía sau mà tôi không hề hay biết.

Từ khoảnh khắc đó, tôi bắt đầu tự hỏi: Liệu tốc độ dạy học của mình có thực sự phù hợp với lớp học hiện tại hay không?

Khi tôi thử làm chậm lại

Thay vì cố gắng đi nhanh, tôi bắt đầu thử làm chậm nhịp dạy của mình. Không phải bằng cách giảm nội dung, mà bằng cách tăng thời gian cho học sinh xử lý thông tin.

Tôi dành thêm vài giây sau mỗi câu hỏi, dù lớp học im lặng. Tôi cho phép học sinh suy nghĩ lâu hơn trước khi trả lời. Tôi quan sát kỹ hơn phản ứng của các em thay vì nhìn đồng hồ.

Ban đầu, việc “làm chậm” này khiến tôi cảm thấy không quen. Có những khoảng lặng trong lớp mà trước đây tôi luôn cố lấp đầy. Nhưng dần dần, tôi nhận ra rằng chính những khoảng lặng ấy lại giúp học sinh hiểu bài sâu hơn.

Điều thay đổi rõ nhất khi tốc độ phù hợp với học sinh

Khi tôi điều chỉnh tốc độ dạy học, lớp học bắt đầu có những thay đổi tích cực:

• Nhiều học sinh tham gia hơn vào hoạt động chung
• Những em trước đây ít phát biểu bắt đầu mạnh dạn hơn
• Tỷ lệ học sinh làm đúng bài tăng lên
• Không khí lớp học bớt căng thẳng, nhẹ nhàng hơn

Quan trọng hơn, tôi cảm nhận được rằng học sinh không còn chạy theo giáo viên, mà giáo viên đang đồng hành cùng học sinh.

Điều thay đổi rõ nhất khi tốc độ phù hợp với học sinh

Dạy chậm không có nghĩa là dạy kém hiệu quả

Trước đây, tôi từng nghĩ rằng dạy chậm đồng nghĩa với việc không hoàn thành chương trình. Nhưng thực tế cho thấy, khi học sinh hiểu bài ngay trong lớp, những phần sau lại diễn ra nhanh và nhẹ hơn.

Dạy nhanh có thể giúp hoàn thành nội dung trong một tiết, nhưng dạy phù hợp giúp học sinh không phải “học lại” ở tiết sau. Hiệu quả không nằm ở tốc độ, mà nằm ở mức độ tiếp thu.

Bài học tôi rút ra cho chính mình

Sau một thời gian điều chỉnh, tôi rút ra một điều rất quan trọng: tốc độ của tiết học nên được quyết định bởi học sinh, không phải bởi giáo viên hay giáo án.

Giáo viên cần đủ tỉnh táo để nhận ra khi nào lớp học đang theo kịp, khi nào cần chậm lại. Điều này không có trong giáo án, cũng không có trong bất kỳ tài liệu hướng dẫn nào. Nó chỉ đến từ sự quan sát và lắng nghe lớp học.

Kết luận: Dạy học là đi cùng, không phải đi trước

Nhìn lại, tôi biết ơn khoảnh khắc đã giúp mình nhận ra rằng mình đang dạy quá nhanh. Nhờ đó, tôi học được cách điều chỉnh nhịp dạy để phù hợp hơn với học sinh.

Dạy học không phải là cuộc đua về tốc độ, mà là hành trình đồng hành. Khi giáo viên chậm lại đúng lúc, học sinh sẽ có cơ hội hiểu sâu hơn, tự tin hơn và chủ động hơn trong việc học.

Và đôi khi, làm chậm lại chính là cách nhanh nhất để đi xa hơn trong dạy học.

Vì sao một tiết dạy tốt không bắt đầu từ kế hoạch trên giấy?

Vì sao cùng một bài dạy nhưng hiệu quả ở mỗi lớp lại khác nhau?