Trong những năm dạy lớp 1, tôi từng gặp không ít học sinh rất ngoan nhưng gần như không chủ động nói chuyện. Các em ngồi học nghiêm túc, làm bài đầy đủ, không gây mất trật tự, nhưng đến giờ ra chơi lại thường đứng nhìn các bạn chơi. Khi cô đặt câu hỏi, có em biết câu trả lời nhưng vẫn cúi mặt xuống. Có em muốn tham gia cùng các bạn nhưng cứ đứng một lúc rồi lại quay về chỗ.

Những trường hợp như vậy thường khiến phụ huynh lo lắng. Có mẹ từng nói với tôi: “Ở nhà cháu cũng ít nói lắm cô ạ. Tôi bảo cháu phải mạnh dạn lên nhưng cháu vẫn không thay đổi.” Tôi thường trả lời rằng, với một đứa trẻ rụt rè, câu “con phải mạnh dạn lên” đôi khi không giúp được nhiều. Con có thể hiểu người lớn muốn mình tự tin hơn, nhưng lại không biết phải bắt đầu từ đâu.

Đó mới là điều người lớn cần giúp con.

Rụt rè không đồng nghĩa với yếu đuối

Tôi không nghĩ một đứa trẻ ít nói thì nhất thiết phải thay đổi thành một đứa trẻ hoạt bát. Trong một lớp học, có em thích trò chuyện, có em lại thích quan sát trước khi tham gia. Có em dễ dàng làm quen với bạn mới, nhưng cũng có em cần thêm thời gian để cảm thấy thoải mái trong một môi trường mới.

Đặc biệt với học sinh lớp 1, việc bước vào môi trường tiểu học cũng đồng nghĩa với nhiều thay đổi. Các em phải làm quen với thầy cô, bạn bè, nề nếp lớp học, những quy định mới và nhiều tình huống giao tiếp mà trước đó có thể chưa từng trải qua.

Vì vậy, điều đáng quan tâm không phải là con nói ít hay nói nhiều, mà là con có gặp khó khăn khi cần giao tiếp hay không.

Nếu con muốn hỏi cô nhưng không dám giơ tay, muốn chơi với bạn nhưng không biết mở lời, bị bạn lấy đồ mà không dám nói, biết câu trả lời nhưng ngại phát biểu vì sợ nói sai, đó là những tình huống cha mẹ nên chú ý để tìm cách hỗ trợ.

Tôi thường không đặt mục tiêu cho những em như vậy là “phải trở nên thật tự tin”. Tôi chỉ muốn con tiến thêm từng bước nhỏ. Hôm nay con dám chào cô. Ngày mai con dám hỏi bạn. Một thời gian sau con có thể tự giơ tay phát biểu. Những thay đổi tưởng như rất nhỏ ấy lại có ý nghĩa lớn đối với một đứa trẻ đang học cách bước ra khỏi sự e dè của mình.

Cha mẹ đừng vội nói thay khi con đang im lặng

Một việc cha mẹ làm khá nhiều mà đôi khi không nhận ra là nói thay con.

Một người lớn hỏi:

“Cháu tên gì?”

Đứa trẻ đứng im.

Mẹ lập tức trả lời:

“Cháu tên Minh ạ, cháu nhát lắm.”

Một người khác hỏi:

“Con học lớp nào?”

Con chưa kịp nói, mẹ lại trả lời thay.

Cha mẹ thường làm như vậy vì muốn giúp con vượt qua một tình huống khó xử. Tuy nhiên, nếu lần nào con im lặng cũng có người đứng ra nói thay, con sẽ có ít cơ hội để tự mình thử sức.

Vì vậy, khi con chưa trả lời ngay, cha mẹ có thể chờ thêm một chút. Nếu cần, hãy gợi ý rất nhẹ nhàng: “Con thử chào cô nhé”, rồi để con tự nói. Có thể con nói rất nhỏ, nói chưa trôi chảy hoặc phải mất vài giây mới bắt đầu. Điều đó không đáng lo. Quan trọng là câu trả lời xuất phát từ chính con.

Cha mẹ cũng nên hạn chế việc giới thiệu con với người khác bằng câu “Con tôi nhát lắm”. Một đứa trẻ nghe câu này nhiều lần có thể dần hình thành cách nhìn tiêu cực về chính mình và nghĩ rằng mình là người không thể giao tiếp tốt.

Thay vì nói “cháu nhát”, cha mẹ có thể nói: “Cháu cần một chút thời gian để làm quen.” Cách nói này nhẹ nhàng hơn và cũng cho con một khoảng trống để thay đổi theo tốc độ phù hợp với mình.

Hãy cho con có thời gian làm quen

Đừng bắt con phải hòa nhập ngay với cả một nhóm

Đây là điều tôi rất muốn phụ huynh lưu ý.

Hãy tưởng tượng một đứa trẻ vốn ít nói bước ra sân và nhìn thấy năm, sáu bạn đang chơi với nhau. Mẹ đứng bên cạnh bảo: “Con ra chơi với các bạn đi.”

Nghe thì rất đơn giản, nhưng đứa trẻ có thể không biết phải bắt đầu như thế nào. Con bước vào nhóm bằng cách nào? Nói câu gì? Nếu các bạn không cho chơi thì sao? Nếu con đứng đó mà chẳng ai để ý thì sao?

Với một đứa trẻ đang rụt rè, yêu cầu “con phải hòa đồng với các bạn” đôi khi quá rộng và khó thực hiện.

Vì vậy, thay vì yêu cầu con ngay lập tức hòa nhập với một nhóm đông, tôi thường thấy dễ hơn nếu bắt đầu từ một người bạn.

Cha mẹ có thể hỏi con xem trong lớp có bạn nào con cảm thấy dễ gần nhất. Không nhất thiết phải là bạn hoạt bát nhất hay học giỏi nhất. Chỉ cần một bạn mà con cảm thấy thoải mái khi ở cạnh.

Nếu có điều kiện, cha mẹ có thể tạo cơ hội để hai bạn gặp nhau trong một buổi chơi ngắn ở công viên, ở nhà hoặc một không gian quen thuộc. Khi đã có một người bạn để trò chuyện, việc tham gia cùng hai hoặc ba bạn khác thường sẽ bớt khó khăn hơn.

Đôi khi, một người bạn đầu tiên có giá trị hơn rất nhiều lời nhắc “con phải hòa đồng”.

Hãy dạy con cách bắt đầu một cuộc trò chuyện

Nhiều cha mẹ thường nói với con: “Con phải tự tin lên”, nhưng lại chưa bao giờ chỉ cho con biết cụ thể mình cần nói gì.

Một đứa trẻ có thể rất muốn chơi với bạn nhưng trong đầu không có một câu mở đầu nào. Khi không biết phải nói gì, con càng dễ đứng ngoài quan sát.

Cha mẹ có thể tập với con ở nhà bằng những tình huống rất đơn giản. Chẳng hạn, bố hoặc mẹ đóng vai một bạn trong lớp, còn con thử nói: “Cho mình chơi cùng với nhé”, “Bạn đang chơi gì vậy?”, “Mình chơi cùng bạn được không?” hoặc “Cho mình xem với”.

Không cần biến việc này thành một bài học nghiêm túc. Chỉ cần vài phút, thỉnh thoảng chơi lại một tình huống quen thuộc. Khi con đã từng nói những câu ấy ở nhà, lúc gặp tình huống tương tự ở trường, con có thể bớt lúng túng hơn.

Tôi cũng không yêu cầu trẻ phải nói thật to hay nhìn thẳng vào mắt người đối diện ngay từ đầu. Với một đứa trẻ vốn rụt rè, nói được câu đầu tiên đã là một bước tiến.

Điều quan trọng không phải là con thực hiện hoàn hảo ngay lần đầu, mà là con có thêm một cơ hội để thử.

Cho trẻ cơ hội thể hiện để tăng thêm tự tin

Muốn con tự tin hơn, hãy cho con được tự làm nhiều việc hơn

Sự tự tin không chỉ đến từ việc nói chuyện với người khác. Nó còn đến từ cảm giác “mình có thể tự làm được”.

Vì vậy, những việc rất bình thường trong gia đình lại có thể giúp trẻ nhiều hơn cha mẹ nghĩ. Hãy để con tự chuẩn bị một số đồ dùng, tự cất cặp, tự lấy sách, tự lựa chọn một món đồ phù hợp hoặc tự hỏi khi chưa hiểu.

Khi đi ra ngoài, cha mẹ có thể tạo cho con những cơ hội giao tiếp rất nhỏ. Chẳng hạn, để con tự hỏi người bán một món đồ, tự nói món mình muốn gọi khi đi ăn hoặc tự chào một người quen.

Nếu con chưa dám, đừng vội làm thay. Cha mẹ có thể đứng bên cạnh và nói: “Mẹ ở đây, con thử nói nhé.”

Khi con làm được, hãy khen đúng việc con vừa làm: “Lúc nãy con còn ngại nhưng cuối cùng con đã tự hỏi cô được rồi.” Một lời nhận xét cụ thể như vậy giúp trẻ nhận ra mình vừa vượt qua một việc mà trước đây còn cảm thấy khó khăn.

Thay vì khen chung chung “Con giỏi quá”, cha mẹ có thể chỉ ra chính xác điều con đã cố gắng. Những lời nhận xét như vậy giúp trẻ nhìn thấy sự tiến bộ của bản thân rõ hơn.

Nếu con sợ phát biểu, đừng bắt con thay đổi ngay trước cả lớp

Có những học sinh biết bài nhưng rất ít khi giơ tay. Nếu giáo viên nói với cha mẹ rằng con học được nhưng còn rụt rè, cha mẹ không nên về nhà đặt ngay một mục tiêu như: “Ngày mai con phải giơ tay ba lần.”

Với một đứa trẻ đang sợ phát biểu, yêu cầu đó có thể trở thành một áp lực mới.

Hãy đi từng bước.

Trước tiên, con có thể trả lời khi cô hỏi trực tiếp. Sau đó, con thử nói với bạn ngồi bên cạnh. Khi đã quen hơn, con có thể trình bày trong một nhóm nhỏ. Cuối cùng mới khuyến khích con giơ tay trước cả lớp.

Nếu hôm nay con chỉ dám giơ tay một lần, tôi vẫn xem đó là một sự tiến bộ nếu trước đây con chưa từng làm.

Cha mẹ cũng có thể thay đổi cách hỏi con sau mỗi ngày học. Đừng chỉ hỏi: “Hôm nay con có phát biểu không?” Hãy thử hỏi: “Hôm nay có điều gì con đã dám làm mà trước đây con chưa dám không?”

Câu hỏi thứ hai giúp con chú ý đến sự tiến bộ của chính mình thay vì liên tục nhìn vào người khác.

Đừng dùng sự so sánh để kéo con ra khỏi sự rụt rè

“Bạn nhỏ hơn con còn dám nói.”

“Bạn kia gặp ai cũng chào.”

“Con cứ thế này thì làm sao hòa nhập được?”

Tôi hiểu những câu ấy rất dễ bật ra khi cha mẹ sốt ruột. Nhưng một đứa trẻ vốn đã thiếu tự tin thường không trở nên mạnh dạn hơn sau khi nghe mình kém hơn một người bạn.

Ngược lại, con có thể càng sợ bị chú ý và càng tránh những tình huống phải giao tiếp.

Nếu con chưa dám nói, hãy tìm hiểu nguyên nhân. Có thể con sợ nói sai. Có thể con từng bị bạn từ chối. Có thể con chưa biết cách tham gia vào trò chơi. Cũng có thể con chỉ cần thêm thời gian để làm quen với môi trường mới.

Khi biết điều gì đang cản con lại, cha mẹ mới có thể hỗ trợ đúng chỗ.

Điều cha mẹ cần giúp không phải là biến con thành một đứa trẻ giống bạn khác, mà là giúp con có thêm khả năng giao tiếp và tự bảo vệ mình trong những tình huống phù hợp.

Tạo khoảng cách không gian gần gũi để trẻ tự tin

Giáo viên và cha mẹ nên cùng nhìn về một hướng

Nếu con rụt rè ở lớp, tôi nghĩ cha mẹ nên trao đổi với giáo viên thay vì chỉ cố gắng thay đổi con ở nhà.

Có thể hỏi giáo viên những câu rất cụ thể: “Giờ ra chơi cháu thường chơi với ai?”, “Cháu có chủ động tìm bạn không?”, “Khi cô hỏi, cháu không trả lời vì không biết hay vì không dám nói?”, “Trong lớp có bạn nào thường chơi cùng cháu không?”

Những câu hỏi như vậy giúp cha mẹ hiểu rõ hơn những gì con đang trải qua ở trường.

Ở lớp, giáo viên cũng có thể tạo cho con những cơ hội vừa sức. Chẳng hạn, cho con làm việc cùng một bạn phù hợp, giao một nhiệm vụ nhỏ, để con trình bày một phần ngắn hoặc khuyến khích con thực hiện một việc mà con có khả năng làm tốt.

Một đứa trẻ rụt rè rất cần những lần làm được một việc nhỏ và nhận ra rằng mình làm được.

Sự phối hợp giữa gia đình và giáo viên cũng giúp người lớn tránh tạo ra những yêu cầu trái ngược nhau. Nếu ở trường cô đang giúp con tiến từng bước nhưng ở nhà cha mẹ lại liên tục yêu cầu con phải “mạnh dạn ngay”, trẻ có thể cảm thấy mình lúc nào cũng chưa đủ tốt.

Khi con thất bại trong một lần kết nối, đừng làm con nghĩ rằng đó là lỗi của mình

Có thể con đã lấy hết can đảm để đến gần một nhóm bạn nhưng các bạn không cho chơi. Có thể con chào bạn nhưng bạn không trả lời. Có thể con giơ tay phát biểu rồi nói sai và nghe một tiếng cười từ phía dưới.

Với người lớn, đó có thể chỉ là một chuyện nhỏ. Nhưng với một đứa trẻ vốn đã thiếu tự tin, một trải nghiệm như vậy có thể khiến con càng ngại thử lại.

Nếu con kể với cha mẹ, đừng vội nói: “Có thế thôi mà cũng buồn.”

Hãy hỏi con chuyện gì đã xảy ra. Nghe hết câu chuyện trước, rồi mới cùng con nghĩ xem lần sau có thể làm khác đi thế nào.

Nếu con bị từ chối khi muốn tham gia một trò chơi, cha mẹ có thể giúp con nghĩ ra một cách mở lời khác. Nếu con nói sai trước lớp, hãy giúp con hiểu rằng nói sai là một phần bình thường của việc học. Nếu con chưa đủ can đảm trong một tình huống nào đó, hãy cho con cơ hội thử lại khi cảm thấy sẵn sàng hơn.

Điều quan trọng là con hiểu rằng một lần bị từ chối không có nghĩa là mình không được yêu quý, một lần nói sai không có nghĩa là mình kém, và một lần không dám làm không có nghĩa là mình sẽ mãi mãi như vậy.

Khi nào cha mẹ nên trao đổi thêm với giáo viên?

Rụt rè ở một mức độ nhất định có thể là đặc điểm tính cách hoặc phản ứng bình thường khi trẻ bước vào môi trường mới. Tuy nhiên, nếu sự e dè kéo dài và khiến con gặp nhiều khó khăn trong học tập, giao tiếp, sinh hoạt hoặc tham gia các hoạt động ở trường, cha mẹ nên trao đổi cụ thể với giáo viên để cùng theo dõi.

Điều quan trọng là không vội gắn cho con một nhãn nào chỉ vì con ít nói. Cha mẹ nên quan sát những biểu hiện thực tế: con có giao tiếp được với người quen hay không, có chơi với bạn nào không, có thể diễn đạt nhu cầu của mình không, có tham gia các hoạt động phù hợp với khả năng hay không và những khó khăn đó xuất hiện trong những hoàn cảnh nào.

Nếu gia đình và giáo viên nhận thấy vấn đề kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, việc tìm kiếm thêm sự tư vấn từ người có chuyên môn phù hợp có thể là một lựa chọn cần cân nhắc.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là hiểu đúng nhu cầu của trẻ và hỗ trợ trẻ một cách phù hợp, thay vì vội vàng kết luận rằng con “nhát” hay “thiếu tự tin”.

Sự tự tin của trẻ thường lớn lên từ những việc rất nhỏ

Tôi từng thấy những em đầu năm học gần như không chủ động nói chuyện với bạn. Nhưng rồi có một ngày, em tự hỏi bạn bên cạnh mượn một chiếc bút. Một thời gian sau, em bắt đầu ngồi chơi với một bạn vào giờ ra chơi. Rồi một hôm khác, em giơ tay phát biểu.

Nếu chỉ nhìn từng ngày, những thay đổi đó rất nhỏ. Nhưng nếu nhìn lại sau vài tháng, cha mẹ có thể nhận ra con đã đi được một quãng đường đáng kể.

Vì thế, tôi không mong một đứa trẻ rụt rè trở thành người nói nhiều. Tôi cũng không nghĩ tất cả trẻ đều cần phải hướng ngoại.

Điều tôi mong là khi cần, con có thể nói với cô: “Con chưa hiểu”; có thể nói với bạn: “Cho mình chơi cùng nhé”; có thể nói “Con không thích bạn làm như vậy”; và khi gặp một điều mới, con có đủ bình tĩnh để nghĩ rằng: “Mình hơi sợ, nhưng mình thử một chút cũng được.”

Nếu hôm nay con chỉ dám chào một người, hãy ghi nhận điều đó. Nếu ngày mai con dám hỏi một người bạn, hãy vui cùng con. Nếu tuần sau con chủ động giơ tay phát biểu, hãy để con biết rằng cha mẹ đã nhìn thấy sự cố gắng của mình.

Đừng cố thay đổi tính cách của con. Hãy giúp con có thêm một chút can đảm trong từng tình huống cụ thể.

Đến một lúc nào đó, chính những bước nhỏ ấy có thể giúp con nhận ra rằng mình không cần phải trở thành một người khác mới có thể hòa nhập với mọi người. Con vẫn có thể là một đứa trẻ ít nói, thích quan sát và cần thời gian để làm quen, nhưng khi cần, con biết cách lên tiếng, biết cách tìm một người bạn và biết cách bảo vệ mình.

Theo tôi, đó mới là sự tự tin đáng quý mà một đứa trẻ cần mang theo trong những năm đầu đến trường.

Xem thêm:

Con lớp 1 học trước quên sau: Đừng vội nghĩ con kém, hãy xem lại cách mình đang dạy con

Trẻ vào lớp 1: Khi những ngày đầu đến trường không dễ dàng như cha mẹ nghĩ