“Con làm bài chưa?”

“Con làm rồi ạ.”

Nhưng khi mẹ mở vở ra, bài tập vẫn còn nguyên.

“Chiều nay con được mấy điểm?”

“Cô chưa trả bài mẹ ạ.”

Đến hôm sau, phụ huynh mới biết con vừa nhận một điểm kiểm tra không tốt.

Những tình huống như vậy không hiếm trong các gia đình có con đang ở độ tuổi tiểu học. Khi phát hiện con nói không đúng sự thật, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ thường là tức giận: “Con mới tí tuổi đã biết nói dối!”, “Sau này lớn lên thì còn thế nào nữa?”, “Trong nhà này không chấp nhận chuyện nói dối!”.

Tôi hiểu vì sao cha mẹ lại phản ứng như vậy. Không ai mong muốn con mình hình thành thói quen thiếu trung thực. Cha mẹ luôn muốn con biết nhận lỗi, biết chịu trách nhiệm và dám nói ra sự thật, ngay cả khi sự thật ấy không dễ nghe.

Nhưng sau những phút giây tức giận ban đầu, có lẽ chúng ta nên bình tĩnh lại và đặt thêm một câu hỏi:

Tại sao con phải nói dối?

Bởi trong nhiều trường hợp, điều cha mẹ cần quan tâm không chỉ là câu nói không đúng sự thật. Điều đáng để tìm hiểu hơn là nguyên nhân phía sau: Đứa trẻ đang lo lắng, sợ hãi hoặc gặp khó khăn gì mà chưa đủ cảm giác an toàn để nói thật với cha mẹ?

Có những lời nói dối bắt đầu từ một nỗi sợ rất nhỏ

Hãy thử hình dung một đứa trẻ làm bài kiểm tra được 6 điểm.

Nếu trước đó, mỗi lần điểm thấp, con thường nghe những câu như: “Có mỗi việc học mà cũng không làm được!”, “Bạn nào cũng làm được, sao con lại như thế?”, hoặc thường xuyên bị phạt, bị cấm những hoạt động mình yêu thích, lần sau khi nhận một điểm số không tốt, con có thể rất lo lắng.

Đứa trẻ có thể biết rằng nói thật là điều nên làm. Nhưng tại thời điểm đó, nỗi sợ bị mắng, bị thất vọng hoặc bị phạt có thể khiến con lựa chọn cách che giấu sự thật.

Và con nói:

“Cô chưa trả bài.”

Đó rõ ràng không phải là cách xử lý đúng. Tuy nhiên, nếu cha mẹ chỉ tập trung vào việc trách mắng vì con nói dối, chúng ta có thể bỏ qua nguyên nhân khiến con lựa chọn cách nói ấy ngay từ đầu.

Đây là điều cha mẹ nên quan sát thật kỹ.

Mẹ hỏi con mấy điểm khi đi học về

Một đứa trẻ nói dối để che giấu lỗi của mình và một đứa trẻ nói dối vì sợ phản ứng của cha mẹ có thể nói cùng một câu, nhưng nguyên nhân phía sau có thể rất khác nhau.

Vì vậy, trước khi vội kết luận rằng con “hư” hay “không trung thực”, cha mẹ nên cố gắng tìm hiểu điều gì đang khiến con chưa dám đối diện với sự thật.

Đừng biến việc dạy con thành một cuộc đấu trí

Có một cách hỏi mà nhiều cha mẹ thường sử dụng.

Biết rõ con chưa làm bài, mẹ vẫn hỏi:

“Con làm bài xong chưa?”

“Xong rồi ạ.”

Mẹ lập tức mở vở:

“Đây! Mẹ biết ngay mà. Con dám nói dối mẹ!”

Trong khoảnh khắc ấy, cha mẹ có thể cảm thấy mình đã “bắt được” con. Nhưng nếu cách này lặp lại nhiều lần, trẻ có thể chú ý nhiều hơn đến việc làm sao để không bị phát hiện thay vì suy nghĩ về lý do mình cần trung thực.

Lần sau, thay vì nói thẳng, con có thể tìm một cách khác để che giấu.

Tôi nghĩ cha mẹ không cần biến việc giáo dục con thành một cuộc đấu trí giữa người lớn và trẻ nhỏ.

Nếu biết con chưa làm bài, có thể nói:

“Mẹ thấy bài hôm nay vẫn chưa làm. Con đang gặp khó khăn ở chỗ nào?”

Cách hỏi này đưa cuộc trò chuyện từ “Con có nói dối không?” sang “Vấn đề của con là gì?”

Và đó mới là điều cha mẹ thực sự cần biết.

Có thể con mải chơi nên quên làm bài. Có thể bài quá khó. Có thể con chưa hiểu yêu cầu của giáo viên. Cũng có thể con lo sợ vì đã từng bị phản ứng gay gắt khi mắc lỗi.

Khi hiểu được nguyên nhân, cha mẹ mới có thể giúp con thay đổi đúng chỗ.

Khi con đã nói dối, đừng biến một lỗi thành một cái nhãn

“Đồ dối trá.”

“Con lừa mẹ.”

“Con chẳng ra gì.”

Những câu nói như vậy đôi khi bật ra trong lúc cha mẹ đang nóng giận. Nhưng người lớn cần cẩn thận với việc dùng những từ ngữ gắn một hành vi nhất thời với bản chất của đứa trẻ.

Con làm một việc không trung thực không đồng nghĩa với việc con là một đứa trẻ dối trá.

Hai điều đó hoàn toàn khác nhau.

Cha mẹ có thể nói:

“Điều con vừa nói với mẹ không đúng sự thật.”

Nhưng nên tránh biến thành:

“Con là đứa nói dối.”

Một cách nói tập trung vào hành vi. Cách còn lại có thể khiến trẻ cảm nhận rằng hành vi ấy chính là con người của mình.

Khi được nhắc nhở, trẻ cần hiểu rằng mình đã làm điều chưa đúng và hoàn toàn có khả năng sửa đổi. Nếu thường xuyên bị gọi bằng những nhãn tiêu cực, trẻ có thể cảm thấy mình bị đánh giá thay vì được hướng dẫn.

Dạy con nhận ra lỗi của mình quan trọng. Nhưng giúp con tin rằng mình có thể sửa lỗi cũng quan trọng không kém.

Có những đứa trẻ nói dối chỉ vì muốn mình “bằng bạn”

Không phải lời nói không thật nào cũng xuất phát từ nỗi sợ bị phạt.

Một đứa trẻ nghe bạn kể về chuyến đi chơi, món đồ chơi mới hoặc những điều thú vị trong gia đình có thể bắt đầu kể:

“Nhà tớ cũng có.”

“Hè này tớ cũng được đi máy bay.”

“Bố tớ mua cho tớ cái máy tính rất xịn.”

Cha mẹ nghe thấy có thể lập tức kết luận:

“Con học thói khoe khoang ở đâu vậy?”

Nhưng đôi khi, phía sau câu chuyện ấy chỉ là một đứa trẻ muốn được bạn bè chú ý. Con muốn mình cũng có một điều gì đó để kể, muốn cảm thấy mình không thua kém các bạn.

Nếu gặp tình huống như vậy, cha mẹ không nên vội làm con xấu hổ trước mặt người khác.

Khi về nhà, có thể nhẹ nhàng hỏi:

“Lúc con kể chuyện đó, con muốn các bạn nghĩ gì về con?”

Có thể con sẽ nói:

“Con sợ các bạn không chơi với con.”

Hoặc:

“Tại bạn nào cũng có chuyện để kể.”

Phải bình tĩnh cà ân cần để tìm hiểu vì sao con nói dối

Khi ấy, cha mẹ mới có cơ hội giúp con hiểu rằng không cần phải có những thứ giống người khác thì mình mới được yêu quý và có giá trị.

Con có thể tự hào về những điều mình thật sự có. Nhưng con cũng cần hiểu rằng mình không cần tạo ra một câu chuyện khác về bản thân chỉ để được người khác chú ý.

Một trường hợp khác cha mẹ rất dễ bỏ qua

Có những đứa trẻ nói không thật về kết quả học tập vì sợ làm bố mẹ thất vọng.

Cha mẹ có thể thường xuyên nói:

“Bố mẹ không cần con đứng nhất, chỉ cần con cố gắng.”

Đó là một thông điệp rất tích cực.

Nhưng trẻ không chỉ lắng nghe lời nói. Trẻ còn quan sát thái độ của người lớn trong những tình huống cụ thể.

Nếu mỗi lần con được điểm 10, cả nhà vui vẻ, còn khi con được điểm 6 hoặc 7, không khí trong gia đình thay đổi rõ rệt, trẻ có thể nhận ra sự khác biệt ấy.

Con có thể hình thành suy nghĩ:

“Điểm cao thì bố mẹ vui, điểm thấp thì bố mẹ buồn về mình.”

Khi đó, một số trẻ có thể tìm cách che giấu những kết quả khiến mình lo lắng.

Vì vậy, nếu con không thành thật về điểm số, bên cạnh việc nhắc con về sự trung thực, cha mẹ cũng có thể tự hỏi:

“Mình có vô tình khiến con sợ nói thật với mình không?”

Đây không phải là câu hỏi để cha mẹ tự trách bản thân. Đó là một cách nhìn lại để hiểu con và điều chỉnh cách ứng xử nếu cần thiết.

Nếu con đã thú nhận, đừng bỏ qua khoảnh khắc đó

Giả sử con làm vỡ một chiếc cốc.

Ban đầu con nói:

“Không phải con.”

Sau đó, khi bình tĩnh hơn, con thú nhận:

“Là con làm.”

Đây là một thời điểm rất đáng để cha mẹ chú ý.

Thay vì chỉ tập trung vào việc con đã nói dối lúc đầu, cha mẹ có thể ghi nhận việc con đã quyết định nói thật:

“Cảm ơn con vì đã nói thật với mẹ. Mẹ biết nói ra điều mình làm sai không phải lúc nào cũng dễ.”

Sau đó mới cùng con nói về trách nhiệm:

“Lần sau con cần cẩn thận hơn.”

“Nếu làm vỡ đồ, con cần báo cho người lớn.”

“Nếu có thể dọn dẹp an toàn thì con cùng mẹ dọn.”

Qua đó, trẻ có thể hiểu được hai điều rất quan trọng:

Làm sai thì phải chịu trách nhiệm. Nhưng nói thật là điều đáng được trân trọng.

Đừng vì quá tức giận chuyện con nói dối mà bỏ qua sự can đảm khi con đã quyết định đối diện với sự thật.

Nói thật không có nghĩa là làm sai thì không bị xử lý

Đây là điều cha mẹ cần giữ thật rõ.

Nếu con nói thật rằng mình đã lấy tiền trong ví để mua một món đồ mà chưa xin phép, cha mẹ có thể bắt đầu bằng:

“Cảm ơn con đã nói thật.”

Nhưng sau đó vẫn cần nói rõ:

“Con lấy tiền mà chưa xin phép là không đúng.”

Hai điều này hoàn toàn có thể tồn tại cùng lúc.

Trân trọng sự trung thực không có nghĩa là bỏ qua lỗi của trẻ.

Nếu con làm hỏng đồ của bạn, con cần xin lỗi và tìm cách khắc phục nếu có thể.

Nếu con quên làm bài vì mải chơi, con cần cùng cha mẹ xem lại cách sắp xếp thời gian.

Nếu con làm mất đồ, con cần tham gia tìm kiếm hoặc cùng người lớn nghĩ cách giải quyết.

Tôi cho rằng, trong nhiều tình huống, việc giúp trẻ sửa chữa hậu quả có giá trị giáo dục lâu dài hơn việc chỉ đưa ra một hình phạt.

Một hình phạt có thể khiến trẻ sợ trong thời điểm đó. Nhưng khi được tham gia khắc phục hậu quả, trẻ có cơ hội hiểu rõ hơn trách nhiệm là gì và hành động của mình ảnh hưởng đến người khác như thế nào.

Cha mẹ cũng phải nhìn lại chính mình

Có một bài học về sự trung thực mà cha mẹ không cần nói thành lời.

Con nhìn thấy.

Bố bảo con:

“Nếu có ai gọi điện thì nói bố không có nhà.”

Mẹ hứa:

“Nếu con được điểm tốt, mẹ sẽ mua cho con…”

nhưng sau đó lại không thực hiện.

Trẻ ghi nhớ những điều ấy.

Tôi không cho rằng cha mẹ phải trở thành những con người hoàn hảo. Người lớn cũng có lúc nói chưa đúng, quên lời hứa hoặc xử lý một tình huống chưa tốt.

Điều quan trọng là khi nhận ra mình làm chưa đúng, cha mẹ cũng có thể thành thật với con:

“Lúc nãy mẹ nói vậy là chưa đúng.”

“Bố đã hứa với con nhưng bố quên mất. Bố xin lỗi.”

Những câu nói đơn giản như vậy cũng là một cách giáo dục.

Nếu muốn con trung thực, người lớn cần cố gắng sống nhất quán với những điều mình dạy. Trẻ học rất nhiều từ những gì cha mẹ làm trước mặt chúng, không chỉ từ những lời cha mẹ nói.

Khi phát hiện con nói dối, cha mẹ nên bắt đầu từ đâu?

Nếu sự việc vừa xảy ra và con vẫn đang lo lắng, tôi sẽ không bắt đầu bằng một trận mắng.

Có thể nói ngắn gọn:

“Mẹ biết chuyện này không đúng như con vừa kể.”

“Con có thể nói thật với mẹ.”

“Nếu con làm sai, chúng ta sẽ cùng tìm cách giải quyết.”

Sau đó, hãy cho con một chút thời gian.

Nếu con vẫn chưa nói, cha mẹ không nhất thiết phải biến cuộc trò chuyện thành một màn tra hỏi kéo dài. Khi con đã sẵn sàng nói thật, hãy cố gắng lắng nghe hết câu chuyện trước khi đưa ra kết luận.

Sau đó mới cùng con xem xét:

Con đã làm gì?

Vì sao con làm như vậy?

Điều gì khiến con không nói thật ngay từ đầu?

Hậu quả của việc đó là gì?

Lần sau con có thể làm khác đi như thế nào?

Khi ấy, một lời nói dối có thể trở thành một cơ hội để trẻ học cách nhận lỗi, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với hành động của mình.

Mục tiêu không phải là khiến con “không bao giờ nói dối”

Tôi không nghĩ mục tiêu cuối cùng của việc giáo dục sự trung thực là làm cho một đứa trẻ trở thành người “không bao giờ nói dối”.

Trẻ con vẫn đang học cách kiểm soát cảm xúc, hiểu hậu quả của hành động và ứng xử với những tình huống xã hội. Có lúc con sẽ che giấu một việc mình làm sai. Có lúc con sẽ kể thêm một chút để được bạn bè chú ý. Có lúc con nói một điều không đúng chỉ vì sợ bố mẹ buồn.

Điều quan trọng là theo thời gian, con dần hiểu rằng:

Nói thật không khiến mình mất đi tình yêu thương của cha mẹ.

Con có thể mắc lỗi.

Con có thể bị nhắc nhở.

Con có thể phải sửa chữa hậu quả.

Nhưng con vẫn có thể nói thật.

Nếu cha mẹ xây dựng được cảm giác an toàn ấy trong gia đình, sự trung thực sẽ không chỉ là một quy tắc mà trẻ phải học thuộc. Nó có thể dần trở thành một giá trị mà trẻ hiểu và lựa chọn trong những tình huống khó khăn.

Vì vậy, lần tới khi phát hiện con nói dối, trước khi hỏi:

“Tại sao con lại nói dối?”

hãy thử dừng lại một chút và tự hỏi:

“Con đang sợ điều gì mà chưa dám nói thật với mình?”

Đôi khi, câu trả lời nằm ở chính lời nói dối.

Nhưng cũng có khi, câu trả lời nằm ở cách chúng ta đã phản ứng với những sai lầm của con từ trước đến nay.

Và có lẽ, điều một đứa trẻ cần nhất trong những khoảnh khắc ấy không phải là một người lớn lập tức phán xét mình, mà là một người lớn đủ bình tĩnh để giúp mình nhìn vào sự thật, nhận trách nhiệm và biết rằng: dù mắc lỗi, con vẫn luôn có cơ hội để sửa sai.

Xem thêm:

Trẻ vào lớp 1: Khi những ngày đầu đến trường không dễ dàng như cha mẹ nghĩ

Mẹo nhỏ mách bạn cách sử dụng các công thức trong Word để đặt cột dọc, phép chia