Có những lúc một đứa trẻ đang chơi rất vui nhưng chỉ vài phút sau đã khóc, hét lên, ném đồ hoặc đánh người khác. Một cây bút bị bạn lấy mất. Một món đồ chơi bị em làm hỏng. Bài toán làm mãi không đúng. Đến giờ phải tắt tivi nhưng con vẫn muốn xem tiếp. Với người lớn, những chuyện ấy có vẻ chẳng đáng là bao. Nhưng với trẻ, đó có thể là một vấn đề rất lớn ở thời điểm ấy.

Tôi nghĩ điều cha mẹ cần làm không phải là tìm mọi cách để con ngừng giận ngay lập tức. Quan trọng hơn là giúp con dần hiểu: mình đang tức vì điều gì, mình có thể làm gì khi tức và có những cách nào để giải quyết vấn đề mà không làm tổn thương người khác.

Trẻ nổi giận không có nghĩa là trẻ hư

Tôi từng thấy nhiều cha mẹ vừa nhìn thấy con hét lên đã nói ngay: “Con hư quá!”, “Có chuyện bé tí mà cũng khóc!”, “Không được tức giận!”. Nhưng nếu một người lớn đang rất bực mà bị người khác nói “Anh không được tức”, liệu cơn bực có biến mất không?

Trẻ cũng vậy. Tức giận là một cảm xúc bình thường. Con có thể tức vì bị lấy đồ, bị từ chối, làm mãi không được việc hoặc cảm thấy mình bị đối xử không công bằng.

Điều chúng ta cần dạy con không phải là không được tức giận, mà là khi tức giận thì không được đánh người, ném đồ hay làm tổn thương người khác. Hai việc này hoàn toàn khác nhau.

Nếu con nói: “Con tức vì bạn lấy bút của con.” Tôi sẽ coi đó là một điều tốt. Con đã biết gọi tên cảm xúc và nói ra nguyên nhân. Nhưng nếu con giật lại cây bút rồi đánh bạn, người lớn vẫn phải đặt giới hạn: “Mẹ hiểu con tức vì bạn lấy bút. Nhưng đánh bạn là không được.”

Đứa trẻ cần hiểu rằng cảm xúc của mình được chấp nhận, nhưng mọi hành vi đều không được phép.

Đừng chỉ nhìn vào thứ khiến con nổi giận

Có một điều cha mẹ rất dễ bỏ qua: chuyện làm con bùng nổ đôi khi không phải là nguyên nhân duy nhất. Một đứa trẻ nổi cáu vì một bài toán có thể đã ngồi làm bài rất lâu trước đó. Con sai hết lần này đến lần khác, bắt đầu nghĩ rằng mình không làm được, rồi chỉ cần thêm một lỗi nữa là bật khóc.

Một đứa trẻ được yêu cầu tắt tivi có thể đang mệt sau một ngày đi học. Một đứa trẻ đánh em vì bị lấy đồ chơi có thể đã nhiều lần khó chịu nhưng chưa biết cách nói.

Vì thế, khi con nổi giận, thay vì chỉ hỏi: “Tại sao con lại làm như vậy?”, hãy thử nghĩ: “Trước khi con nổi giận, chuyện gì đã xảy ra?” Đôi khi câu hỏi này giúp cha mẹ nhìn thấy nguyên nhân rõ hơn rất nhiều.

Khi con đang hét, đừng cố giảng đạo lý

Đây là một tình huống rất quen thuộc. Con hét. Bố mẹ bắt đầu quát: “Im ngay!”, “Con phải nghe lời!”, “Có gì đâu mà khóc!”, “Con làm bố mẹ buồn như thế con có biết không?”. Con lại hét to hơn. Bố mẹ càng tức. Cuối cùng, một chuyện nhỏ biến thành một trận cãi vã.

Tôi nghĩ vấn đề ở đây không hẳn là cha mẹ nói sai. Những điều bố mẹ nói có thể hoàn toàn đúng. Chỉ là lúc đó chưa phải thời điểm thích hợp để giải thích.

Khi trẻ đang quá tức, việc đầu tiên cần làm là đảm bảo an toàn và giúp tình huống hạ xuống. Nếu con đang đánh em, hãy ngăn con lại. Nếu con đang ném đồ, hãy giữ những vật có thể gây nguy hiểm ra khỏi tầm tay.

Sau đó nói thật ngắn: “Mẹ biết con đang rất tức.” “Con được tức, nhưng con không được đánh em.” “Khi con bình tĩnh, mẹ sẽ nghe con kể.”

Không cần nói thêm mười câu. Không cần bắt con phải xin lỗi ngay giữa lúc đang khóc. Bình tĩnh trước, nói chuyện sau. Đó thường là cách thực tế hơn để giúp trẻ kiểm soát cảm xúc.

Cha mẹ cũng phải để ý đến cơn giận của chính mình

Khi con đang dỗi, cha mẹ nên kìm nén cơn giận

Có một điều khá khó nhưng rất quan trọng: khi con nổi nóng, người lớn cũng rất dễ nổi nóng theo. Con hét → bố mẹ hét. Con ném đồ → bố mẹ đập bàn. Con nói “Con không thích!” → bố mẹ nói “Mày mà còn nói nữa!”.

Lúc đó, rất khó để dạy trẻ kiểm soát cảm xúc, bởi chính người lớn cũng đang mất kiểm soát.

Bình tĩnh không có nghĩa là chiều con. Cha mẹ vẫn có thể nói “không”. Vẫn có thể giữ nguyên quy định. Vẫn có thể yêu cầu con không được đánh người. Nhưng không nhất thiết phải làm tất cả những điều đó bằng tiếng quát.

Nếu thấy mình cũng đang quá tức, đôi khi tốt nhất là ngừng cuộc tranh luận vài phút. “Bây giờ cả mẹ và con đều đang rất tức. Mình bình tĩnh rồi nói tiếp.”

Đó cũng là một bài học cho trẻ: khi cảm xúc quá mạnh, mình có thể dừng lại trước khi làm điều mình sẽ hối tiếc.

Khi con bình tĩnh rồi, lúc đó mới là lúc nên nói chuyện

Đây mới là phần tôi cho rằng cha mẹ nên dành thời gian. Đừng bắt đầu bằng: “Con thấy con sai chưa?”. Hãy để con kể trước.

“Mẹ muốn biết lúc nãy chuyện gì làm con tức nhất?” “Lúc đó con đã làm gì?” “Nếu lần sau chuyện này xảy ra, con nghĩ mình có thể làm khác đi không?”

Ví dụ, con kể rằng bạn lấy bút nên con giật lại rồi đánh bạn. Cha mẹ có thể nói: “Mẹ hiểu tại sao con tức.” Sau đó mới nói: “Nhưng đánh bạn không giải quyết được chuyện này.”

Rồi cùng con nghĩ một cách khác: “Lần sau con có thể nói với bạn: ‘Đó là bút của mình, bạn trả lại cho mình nhé.’ Nếu bạn không trả thì sao?” “Con có thể nhờ cô giúp.”

Đừng mong chỉ một lần nói chuyện là trẻ sẽ làm được ngay. Hôm nay con vẫn có thể quên. Ngày mai con lại nổi nóng. Nhưng nếu cha mẹ cứ kiên nhẫn nhắc lại và cho con thực hành những cách khác, dần dần trẻ sẽ có thêm lựa chọn trước khi hành động.

Nên chờ con bình tĩnh rồi mới nói chuyện

Có nên cho con một “góc bình tĩnh”?

Tôi nghĩ có thể, nhưng cách sử dụng rất quan trọng. Nếu cha mẹ nói: “Con hư thì vào góc kia ngồi!”, thì trẻ sẽ hiểu đó là nơi mình bị phạt. Còn nếu cha mẹ nói: “Khi con thấy quá tức, mình ra đây ngồi một chút cho bình tĩnh rồi quay lại nhé.” thì ý nghĩa hoàn toàn khác.

Góc đó không cần cầu kỳ. Một chiếc ghế, vài cuốn sách, giấy và bút màu hoặc một món đồ quen thuộc là đủ. Mục đích không phải là đẩy trẻ ra khỏi mọi người. Mục đích là cho con một khoảng thời gian để hạ cảm xúc xuống trước khi tiếp tục câu chuyện.

Có trẻ thích ngồi yên. Có trẻ thích uống nước. Có trẻ muốn vẽ. Có trẻ thích hít thở chậm. Không nhất thiết phải áp dụng một cách giống nhau cho tất cả. Cha mẹ hãy quan sát xem điều gì thực sự giúp con bình tĩnh hơn.

Đừng chỉ nhìn vào những lần con làm chưa tốt

Có một thay đổi rất nhỏ nhưng tôi nghĩ cha mẹ nên để ý. Hôm qua con tức giận và đánh em. Hôm nay con vẫn hét, nhưng không đánh. Đó chưa phải là một phản ứng hoàn hảo. Nhưng con đã tiến bộ.

Nếu cha mẹ chỉ nói: “Lại nổi nóng nữa rồi!” thì con rất khó nhận ra sự thay đổi của mình. Thay vào đó, hãy nói cụ thể: “Hôm nay mẹ thấy con rất tức nhưng con đã không đánh em.” Hoặc: “Lúc nãy con biết đi ra chỗ khác để bình tĩnh. Cách đó tốt hơn hôm qua rồi.”

Trẻ cần biết mình đã làm tốt điều gì để lần sau có thể tiếp tục làm như vậy. Những lời ghi nhận cụ thể như vậy cũng giúp trẻ dần hình thành niềm tin rằng mình có khả năng kiểm soát cảm xúc và thay đổi cách ứng xử.

Mục tiêu không phải là một đứa trẻ không bao giờ nổi giận

Tôi không nghĩ chúng ta cần cố biến con thành một đứa trẻ lúc nào cũng ngoan, lúc nào cũng nhẹ nhàng và không bao giờ tức giận. Điều đó không thực tế.

Một đứa trẻ vẫn sẽ có lúc bực. Vẫn có lúc thất vọng. Vẫn có lúc khóc vì không được điều mình muốn. Điều đáng mừng là theo thời gian, con có thể thay đổi cách phản ứng.

Ban đầu, con chỉ nhận ra mình tức sau khi đã hét. Sau đó, con nhận ra sớm hơn và nói: “Con đang rất tức.” Rồi một ngày, thay vì đánh bạn, con biết đi tìm cô. Thay vì ném đồ, con biết đặt món đồ xuống. Thay vì hét lên, con biết nói: “Con cần ngồi một lúc.”

Đó mới là khả năng kiểm soát cảm xúc mà chúng ta muốn con có. Không phải không được tức giận, mà là biết mình đang tức giận và biết phải làm gì với cơn giận đó.

Mỗi cơn giận cũng có thể trở thành một lần con học cách trưởng thành

Cha mẹ nào cũng muốn con ngoan. Nhưng nếu chỉ mong con không khóc, không hét, không cãi, chúng ta rất dễ bỏ qua cơ hội dạy con một kỹ năng quan trọng hơn: cách đối diện với những cảm xúc khó chịu của chính mình.

Lần tới khi con nổi giận, thay vì chỉ nghĩ: “Làm sao để con ngừng ngay?”, hãy thử chậm lại một chút và tự hỏi: “Điều gì đang xảy ra với con?”

Sau khi con bình tĩnh, hãy hỏi: “Lần sau, con có thể làm cách nào khác?”

Có thể ngày hôm đó con vẫn chưa làm được. Không sao cả. Trẻ cần rất nhiều lần được nhắc, được thực hành và được người lớn kiên nhẫn đồng hành trước khi một cách ứng xử mới trở thành thói quen.

Và nếu hôm nay con đã biết dừng tay trước khi đánh em, biết nói ra mình đang tức hoặc biết tự đi đến một nơi yên tĩnh để bình tĩnh lại, thì đó đã là một bước tiến đáng ghi nhận rồi.

Điều quan trọng nhất không phải là giúp trẻ không bao giờ nổi giận, mà là đồng hành để con từng bước nhận biết cảm xúc, kiểm soát hành vi và lựa chọn cách ứng xử phù hợp. Khi cha mẹ kiên nhẫn đồng hành thay vì chỉ trách phạt, mỗi cơn giận của trẻ cũng có thể trở thành một cơ hội để con học cách trưởng thành hơn.

Bạn xem thêm:

Trẻ vào lớp 1: Khi những ngày đầu đến trường không dễ dàng như cha mẹ nghĩ