Hãy để ChatGPT giúp bạn làm sáng kiến hay và đạt chất lượng

Từ tiếng thở dài đêm muộn đến người trợ lý giấu mặt

Có những đêm, căn phòng làm việc của tôi chỉ còn lại tiếng lạch cạch của bàn phím và tiếng thở dài. Đó là khoảng thời gian cuối học kỳ, khi áp lực từ những cuốn sổ điểm, bài thi của học sinh lớp 5 chưa kịp vơi, thì cuốn "Sáng kiến kinh nghiệm" lại đổ ập xuống. Giáo viên chúng mình sợ nhất điều gì? Không phải sợ việc đổi mới, mà sợ cái cảm giác cạn kiệt ý tưởng sau một ngày dài đứng lớp, sợ việc phải biến những trăn trở, những phương pháp thực tế hằng ngày thành một văn bản khoa học nghiêm túc, chuẩn chỉnh từng câu chữ.

Năm ngoái, tôi đứng trước một bài toán khó: Làm sao để học sinh lớp 5 của mình không còn nhầm lẫn tai hại khi đổi các đơn vị đo thể tích, đặc biệt là từ $dm^3$ sang $m^3$? Các em cứ liên tục quên mất ba chữ số 0, hoặc nhầm lẫn sang đơn vị đo diện tích. Tôi có giải pháp thực tế, tôi có những mẹo nhỏ giúp học sinh ghi nhớ, nhưng khi ngồi trước màn hình Word trắng xóa để viết thành một đề tài sáng kiến, tôi hoàn toàn bế tắc. Câu chữ cứ dính chặt vào nhau, khô khốc và rời rạc.

Chính trong đêm muộn ấy, tôi lướt thấy những cuộc thảo luận về ChatGPT. Ý nghĩ đầu tiên lóe lên trong đầu tôi là: "Hay là thử bảo nó viết hộ một bài sáng kiến xem sao?".

Tôi gõ một câu lệnh ngắn ngủi, đại ý bảo nó viết một sáng kiến về dạy toán thể tích lớp 5. Chỉ sau 30 giây, màn hình hiện ra một bài viết trơn tru, đầy đủ các mục từ "Đặt vấn đề", "Giải pháp" cho đến "Kết luận". Nhưng khi đọc kỹ lại, tôi giật mình nhận ra: Bài viết này không thể dùng được. Nó hoàn mỹ một cách vô hồn. Những giải pháp nó đưa ra mang tính lý thuyết chung chung, không hề có hơi thở của một lớp học tiểu học Việt Nam thực tế, không có bóng dáng của những đứa trẻ hay quên, và càng không có cái "chất" riêng của tôi.

Cách dùng ChatGPT làm sáng kiến phần 1:

Đó là lúc tôi hiểu ra một bài học xương máu: Nếu bạn bê nguyên xi những gì ChatGPT viết vào sáng kiến, bạn không chỉ thất bại trước hội đồng chấm duyệt, mà còn đánh mất đi giá trị thực tế của chính mình. Nhưng nếu bạn biết cách biến nó thành một người "trợ lý tư vấn", câu chuyện sẽ hoàn toàn khác.

Cách dùng ChatGPT làm sáng kiến phần 2:

Đừng bắt AI viết hộ, hãy bắt AI phản biện

Nỗi đau lớn nhất của giáo viên khi làm sáng kiến là sự cô đơn trong tư duy. Chúng ta không có ai để thảo luận, để xem thử giải pháp của mình đã logic chưa, văn phong đã đủ thuyết phục chưa. Và tôi đã tìm thấy vai trò hoàn hảo của ChatGPT: Người phản biện giấu mặt.

Thay vì ra lệnh "Hãy viết cho tôi...", tôi bắt đầu trò chuyện với nó như một người đồng nghiệp.

Tôi nhập vào hộp thoại: "Tôi đang gặp khó khăn khi học sinh lớp 5 thường xuyên nhầm lẫn giữa đơn vị $dm^3$ và $m^3$. Giải pháp của tôi là dùng các khối lập phương trực quan kết hợp với bài tập tương tác trên click chuột tại website cá nhân lehongminh.vn để học sinh tự luyện. Bạn thấy giải pháp này có lỗ hổng nào không? Giáo viên sẽ gặp khó khăn gì khi triển khai?"

Cách dùng ChatGPT làm sáng kiến phần 3:

Ngay lập tức, AI không còn cho tôi những bài văn mẫu. Nó chỉ ra cho tôi những điểm cần lưu ý:

• Việc dùng khối trực quan rất tốt, nhưng nếu học sinh không tự tay sắp xếp thì tính kích thích tư duy sẽ giảm.

• Bài tập trên website rất tiện lợi, nhưng làm sao kiểm soát được học sinh tự làm hay nhờ phụ huynh làm hộ?

Trận chiến tư duy bắt đầu từ đó. Tôi phản hồi lại, giải thích cách tôi thiết kế hệ thống bài tập trắc nghiệm ngẫu nhiên trên web để tránh gian lận, và cách tôi chia nhóm cho học sinh tự xếp khối hình trong giờ học. ChatGPT đóng vai trò là người ghi chép, hệ thống hóa lại toàn bộ cuộc đối thoại đó thành các luận điểm mạch lạc.

Sự sáng tạo và kinh nghiệm thực tiễn là của tôi, còn sự ngăn nắp, cấu trúc và ngôn từ học thuật là do tôi và AI cùng gọt giũa. Bản sáng kiến không còn là một bài sao chép, nó là đứa con tinh thần được đúc kết từ thực tế lớp học của tôi, với sự trợ giúp của một thư ký mẫn cán.

Mình đã bắt đầu làm sáng kiến từ ý tưởng của bản nhân và nhờ ChatGPT góp ý.

Quy trình 3 bước "Thổi hồn" vào Sáng kiến cùng người trợ lý AI

Để một bản sáng kiến kinh nghiệm thực sự có giá trị và được hội đồng đánh giá cao, tôi đã tự rút ra cho mình một quy trình phối hợp với ChatGPT, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nó.

Bước 1: Hiến kế thực tế - Đưa "dữ liệu thô" từ lớp học vào AI

AI không biết học sinh của bạn là ai, chúng hay nói chuyện trong giờ nào, hay làm sai ở bước nào. Vì vậy, bước đầu tiên và quan trọng nhất là bạn phải cung cấp cho AI "chất liệu cuộc sống".

Khi viết phần "Thực trạng" cho đề tài rèn kỹ năng viết đoạn văn tả cảnh cho học sinh lớp 5, tôi không hỏi chung chung. Tôi kể cho ChatGPT nghe: "Học sinh của tôi khi tả cảnh trường học thường bị rập khuôn, các em luôn dùng cụm từ 'trường em nhìn từ xa như một ngôi nhà hộp' hoặc 'hàng cây bàng xanh tốt'. Tôi muốn thay đổi điều này bằng cách cho các em quan sát trực tiếp sân trường vào các thời điểm khác nhau trong ngày."

Từ những dòng kể mang tính tâm sự ấy, tôi yêu cầu AI: "Hãy giúp tôi chuyển hóa những quan sát này thành văn phong khoa học của một bản báo cáo thực trạng, nhấn mạnh vào sự thiếu tính cá nhân hóa trong bài văn của học sinh." Kết quả trả về khiến tôi bất ngờ: vẫn là câu chuyện của lớp tôi, nhưng nó đã mang một chiếc áo trang trọng, sắc bén và đầy tính thuyết phục.

Bước 2: Gọt giũa cấu trúc - Phá vỡ sự rập khuôn của AI

Một lỗi chí mạng của ChatGPT là nó rất thích dùng các cấu trúc liệt kê đầu dòng dạng "Một là...", "Hai là...", "Ba là...". Kiểu viết này khiến bài sáng kiến trở nên khô khan như một cuốn hướng dẫn sử dụng thiết bị điện tử. Hội đồng chấm nhìn vào là biết ngay có sự can thiệp thô bạo của máy tính.

Để khắc phục, tôi thường dùng câu lệnh ép AI phải thay đổi văn phong. Ví dụ: "Hãy viết lại đoạn giải pháp trên dưới dạng một câu chuyện kể về quá trình triển khai, sử dụng các từ nối tự nhiên như 'Bắt đầu từ việc...', 'Song song với quá trình đó...', 'Điểm mấu chốt nằm ở chỗ...'. Tuyệt đối không sử dụng các dấu gạch đầu dòng."

Bằng cách này, các phần của sáng kiến nối tiếp nhau một cách mượt mà, tự nhiên như dòng chảy của một tiết học. Người đọc sẽ cảm nhận được cái tâm, cái tầm của người thầy đang thực sự trăn trở với từng bài giảng, chứ không phải một cỗ máy đang xả chữ.

Bước 2.5: Đưa công nghệ vào thực tiễn bài dạy

Trong sáng kiến của mình, tôi cũng không ngần ngại chia sẻ cách tôi ứng dụng chính các nền tảng số vào giảng dạy. Tôi kể lại hành trình mình thiết kế các module bài tập nhỏ trên website lehongminh.vn. Thay vì những phiếu bài tập giấy dễ mất, tôi tạo ra các trò chơi kéo thả đơn vị đo thể tích, các bài trắc nghiệm nhanh có tính giờ.

Khi đưa ý tưởng này cho ChatGPT, tôi bảo nó: "Hãy phân tích dưới góc độ tâm lý học tiểu học, việc học sinh được tương tác trực tiếp trên nền tảng web cá nhân sẽ kích thích vùng nhận thức nào?". AI đã cung cấp cho tôi những thuật ngữ chuyên môn rất đắt giá về "động lực nội tại" và "phản hồi sinh học tức thì" (immediate feedback). Nhờ vậy, giải pháp công nghệ của tôi không còn mang tính tự phát, mà có cơ sở khoa học cực kỳ vững chắc.

Mình đã tạo ra giải pháp 1 nhưng nhờ ChatGPT viết nội dung dựa trên ý tưởng của mình

Những cái bẫy "chết người" giáo viên cần tránh khi dùng AI

Sử dụng ChatGPT giống như việc bạn đi trên một con dao hai lưỡi. Nếu không tỉnh táo, bạn sẽ tự làm tổn thương chính uy tín nghề nghiệp của mình. Qua những lần tự mình trải nghiệm và cả những lần sửa sai cho đồng nghiệp, tôi nhận ra ba cái bẫy lớn nhất:

Cái bẫy của AI	Hậu quả thực tế	Cách phòng tránh
Bẫy số liệu giả (Hallucination)	AI tự bịa ra các số liệu thống kê, tên các thông tư, nghị định không có thật để bài viết trông có vẻ uy tín.	Tuyệt đối tự mình nhập các số liệu khảo sát học sinh đầu năm/cuối năm. Tự tra cứu chính xác số hiệu các Thông tư của Bộ Giáo dục.
Bẫy văn phong "Tây hóa"	Dịch thuật ngữ nước ngoài một cách khiên cưỡng, không phù hợp với môi trường sư phạm tiểu học Việt Nam.	Đọc lại thành tiếng. Đoạn nào nghe sáo rỗng, rườm rà thì mạnh tay xóa bỏ hoặc diễn đạt lại bằng ngôn ngữ nói hằng ngày của mình.
Bẫy mất đi bản sắc cá nhân	Bài sáng kiến mượt mà từ đầu đến cuối nhưng không có điểm nhấn, không thấy được cái "khó" và cái "khôn" của người thầy.	Luôn giữ lại những ví dụ cụ thể: một câu nói ngây ngô của học sinh, một lỗi sai đặc trưng của một em học sinh cá biệt cụ thể trong lớp.

Có một kỷ niệm tôi nhớ mãi. Khi nhờ AI viết một đoạn về "Đổi mới phương pháp dạy học môn Tiếng Việt lớp 5", nó đã đưa vào cụm từ "áp dụng mô hình lớp học đảo ngược (Flipped Classroom) một cách triệt để". Tôi dừng lại ngay. Ở vùng nông thôn, hoặc ngay cả ở thành phố, không phải học sinh nào cũng có thiết bị để tự học trước ở nhà theo đúng nghĩa của "lớp học đảo ngược". Nếu tôi bê nguyên câu đó vào sáng kiến, hội đồng sẽ đánh giá ngay là tôi đang "vẽ dự án" trên giấy. Tôi lập tức sửa lại, thay bằng việc "giao các nhiệm vụ quan sát thực tế gần gũi xung quanh nhà trước buổi học". Sáng kiến phải là cái nhìn chân thực, chứ không phải nơi để trưng trổ những thuật ngữ thời thượng nhưng xa rời thực tế.

Giá trị cuối cùng nằm ở người đứng lớp

Sau cùng, ChatGPT hay bất kỳ công nghệ trí tuệ nhân tạo nào xuất hiện trên đời này cũng chỉ là một công cụ. Nó có thể có một kho tàng kiến thức khổng lồ của nhân loại, nhưng nó không có một trái tim biết rung động trước từng nụ cười, từng giọt nước mắt của học trò. Nó không biết cảm giác hạnh phúc của một người thầy khi thấy một em học sinh cá biệt bỗng nhiên giơ tay phát biểu, hay một em học sinh vốn lười học toán bỗng nhiên hoàn thành xuất sắc bài tập đổi đơn vị $dm^3$ trên trang web của thầy.

Bản sáng kiến kinh nghiệm đạt giải cao không phải là bản sáng kiến dùng nhiều từ ngữ đao to búa lớn nhất. Đó là bản sáng kiến chạm được vào nỗi đau chung của đồng nghiệp, đưa ra được một lối đi khả thi, hiệu quả và thấm đẫm tình yêu thương, sự thấu hiểu tâm lý lứa tuổi học trò.

Hãy coi ChatGPT là một người bạn đồng hành, một người phản biện thông thái ngồi đối diện bạn qua màn hình máy tính trong những đêm muộn thức trắng. Hãy tranh luận với nó, bắt nó phục vụ cho ý tưởng của bạn, gọt giũa ngôn từ của bạn. Khi bạn làm chủ được công nghệ bằng chính năng lực chuyên môn và trải nghiệm thực tế của mình, việc viết sáng kiến kinh nghiệm sẽ không còn là một gánh nặng hành chính đáng sợ nữa. Nó sẽ trở thành nơi bạn nhìn lại, tự hào về một năm học quản lý lớp học hiệu quả, và tự tin chia sẻ những giá trị ấy đến với cộng đồng giáo viên.

Bài viết chia sẻ dưới góc độ cá nhân trên wesite: lehongminh.vn. Nếu thầy cô có ý kiến đóng góp xin gửi về:

Email: hongminhquangtrung@gmail.com

Zalo: 0942.137.445

Mình luôn lắng nghe ý kiến từ các bạn đồng nghiệp.

Xem thêm: Khi những thước phim hoạt hình bằng AI đánh thức sự tự tin của đứa trẻ lớp 2

Xem thêm: Cách giúp học sinh lớp 1 tự tin khi đến lớp

Xem thêm: Cách cập nhật minh chứng trên Temis

Xem thêm: "Em yêu biển đảo quê hương" - Trò chơi PowerPoint biến 5 phút khởi động hấp dẫn học sinh